Evrimci antropolog Sarah Blaffer Hrdy, torun bakan büyükbabalarda oksitosin artışı gösteren ilk deneyi kendi ailesinde yaptı. 'Father Time' kitabında baba bakımının balıklara ve kurbağalara uzanan evrimini anlatıyor.
Evrimci antropolog Sarah Blaffer Hrdy, 2014’te ilk torununun doğumunun ardından ilginç bir deney yaptı: Torunla saatlerce sarılıp kucaklaştıktan sonra tükürükteki oksitosin düzeyinin yüzde 63 arttığını gördü ve eşi Dan’e New York’a vardığında bir tüp uzatarak ‘Tükür buraya canım’ dedi. Benzer hormonal değişim onda da gerçekleşti — yalnızca bir gün daha uzun sürdü. ‘Father Time: Erkeklerin ve Bebeklerin Doğal Tarihi’ adlı son kitabında bu bulguyu gururla kaydediyor: ‘Torunlarına düşkün büyükbabalar arasında oksitosin artışının gösterilmesi ilk kez bizde oldu.’
Kuzey Kaliforniya’daki evinden video bağlantısıyla konuşan 80 yaşındaki Hrdy’ye göre şefkatli erkek eskiden bazı meslektaşlarınca ‘hayali bir yaratık’ olarak gülümserdi. Ama gelişmiş ülkelerde görülen tablo, bir evrimci olarak kendisini bile şaşırtıyor: ‘Memeliler için çok alışılmadık bir şey — bebeklere, maternal diye düşündüğümüz bir şefkatle tamamen bağlı erkekler.’ Araştırmalar bebek bakan babalarda testosteronun düştüğünü; birincil bakıcı erkeklerin beyin taramalarında ise evrimsel olarak çok daha eski bölgeler olan hipotalamus ve amigdalanın aktifleştiğini gösteriyor. Hrdy bu bulgudan, bu erkeklerin balık ve kurbağalar dahil baba bakımının görüldüğü türlerle paylaşılan genetik bir mirasa yaslandığı sonucunu çıkarıyor. Umut ettiği şey ise cesur: Bu yetilerin aktifleşmesi zamanla ‘daha az savaşçı bir dünya’ yaratabilir.
1970’lerde Harvard’da antropoloji doktorası yapan Hrdy, evrim kuramındaki erkek önyargısına meydan okuyan bilimci kuşağının öncü isimlerinden oldu. Darwin’in cinsel seçilmeyi öncelikle erkekler arası bir mücadele olarak tanımlaması, dişileri edilgin kabul eden cinsiyetçi bir asimetri kurmuştu. Hrdy’nin Hindistan’daki haniuman langur maymunları üzerindeki doktora araştırması — erkeklerin yavru öldürmesi — büyük tartışma yarattı: Sunumlarından birinde kıdemli bir meslektaşı salonu terk etti, kendisine ‘deli’ dendi. Ama çalışma zamanla doğrulandı: Öngördüğü koşullar altında erkek yavru öldürmesi 50’den fazla insan dışı primat türünde rapor edildi; su aygırları, kurtlar, aslanlar da dahil.
Sahada dişilerin etkin özneler olduğunu gördü: Bazı dişiler birden çok erkekle çiftleşerek yavrularına yönelik riski azaltıyordu; Hrdy, yaralı bir yavruyu saldırgan bir erkeğin çenesinden kurtaran yaşlı, düşük statülü bir dişiyi ‘tam bir savaşçı’ diye tanımlıyor. Bu gözlem, menopoz sonrası dişilerin genç akrabalarını desteklemek için seçildiğini öne süren ‘büyükanne hipotezini’ besledi — insanlar dahil birkaç türde dişilerin doğurganlığı bittikten sonra uzun süre yaşamasını açıklayan kuram.
Hrdy’nin savunduğu büyük fikir ise işbirlikçi üremenin insan evriminin merkezinde olduğu: Pleistosen’in iklim sapmaları ve nüfus çökmeleri, işbirliğini hiç olmadığı kadar hayati kıldı; ‘zihin okuma’ dediği empati kapasitesini insanı en insan yapan özellik olarak görüyor. Father Time’ı yazarken uykusuz geceler ve migrenler yaşadığını itiraf ediyor: ‘Erkeklere içlerindeki balıktan, içlerindeki kurbağadan söz edecektim; bunun pek iyi karşılanacağını sanmıyordum.’ Random House örnek bölümü bir gecede ‘çok fazla amfibi var’ gerekçesiyle reddetti; kitabı Princeton yayımladı ve büyük övgü aldı.
Bu yaz 80. yaş gününü üç çocuğu ve beş torunuyla kutlayan Hrdy, ceviz çiftliğinde eşiyle 70 bin ağaç dikmiş; geçen yıl bebeklere robot bakımının kasvetli öngörüsünü anlatan bir TED konuşması yapmış. Peki onu ayakta tutan ne? ‘Merak yaptı bunu: Yeni şeyler öğrenmek için dürtülüyorum. Sadece öyleyim. Sanırım büyükannem de öyleydi — ve annem.’