Yeni hükûmet çarşamba günü 50-60 bin kişilik 'ajan dosyalarını' çevrimiçi veritabanıyla kamuya açıyor; Péter Magyar'ın seçim vaadi eylül yasasıyla hayata geçiyor. Dosyalar eski doğu bloğunun en şeffaf arşivi olacak.
Macaristan’ın yeni hükûmeti, komünist geçmişle yüzleşmek ve kamu güvenini yeniden inşa etmek amacıyla çarşamba günü devlet güvenlik servislerinin komünist dönemdeki on binlerce ihbarcısının isimlerini açıklayacak.
1945-1989 arasında Macar komünist devletinin güvenlik servisleri, toplumu izlemek ve muhalefeti bastırmak için geniş bir ihbarcı ağına dayandı. Kimileri şantaj ve baskıyla komşularını, arkadaşlarını, iş arkadaşlarını hatta aile üyelerini raporlamaya zorlandı; kimileri çeşitli avantaj vaatleriyle kazanıldı. Bu ağın kapsamı on yıllar boyunca kamuoyundan gizli kaldı; Devlet Güvenlik Hizmetleri Tarih Arşivi’nin bodrumunda tutulan “ajan dosyaları” kısmi sızıntılara rağmen halka büyük ölçüde kapalı kaldı.
Nisan parlamento seçimlerinin ardından iktidara gelen Péter Magyar, kampanya sürecinde dosyaların kamuya açılacağı sözünü vermişti. Hükûmeti eylül ayında dosyaların açılmasının önünü açan yasayı kabul etti; anketlere göre ülkenin üçte ikisinden fazlası bu adımı destekliyor. Açıklama başlangıçta 1956 anti-Sovyet devriminin yıldönümüne denk getirilmiş, ancak 4 Kasım’a ertelenmişti.
Sosyal İlişkiler ve Kültür Bakanı Zoltán Tarr, “Demokratik bir toplum geçmişini bilmek hakkına sahiptir” dedi. İhbarcı raporlarına erişim daha önce yalnızca araştırmacılar ve mağdurların yakınlarıyla sınırlıydı; yeni aranabilir çevrimiçi veritabanıyla Macaristan’ın eski devlet servisi, araştırmacılara göre eski doğu bloğunun en şeffafı hâline gelecek. Arşiv akademik biriminin başındaki tarihçi István Papp, “Yarı aralık bırakılmış bir kapıyı sonuna kadar açıyoruz” dedi.
Dosyalarda adı geçen 50-60 bin kişiden tahminen yüzde 10’u hâlen yaşıyor. Belgeler yan yana dizilse üç mil uzunluğunda bir şerit oluşturacak; yine de Polonya ve Romanya servislerinin koleksiyonlarına kıyasla küçük. Macaristan’da birçok dosya 1956 anti-Sovyet ayaklanması sırasında ve 1989 geçişinin güçlere suçlu malzemesinden kurtulma fırsatı tanıyan kademeli sürecinde imha edildi. Kayıtların çoğu eksik kalacak: 60 bin kişiden yalnızca 9 bini için ayrıntılı dosya, arka plan kontrolü ve ifade bulunuyor; bunlar kişisel bilgiler sansürlendikten sonra şubatta yayımlanacak.
Eski doğu bloku, ajan dosyalarının yayımlanması konusunda otuz yıldır bölünmüş durumda: Doğu Almanya’da Stasi dosyaları 1992’de, Çekya’da dosyalar 2003’te, en yakın örnekte Letonya ihbarcı dosyalarını 2018’de açtı. Zorla çalıştırma kampı sağkalını ve mağdurlar derneği başkanı Miklós Kiss, “İnsanlar her ailede, her mahallede ve sokakta hainler olduğunu öğrenecek. Ama şimdi bununla ne yapacağız?” dedi.
Din adamları devlet servislerinin bilinen hedefleriydi ve tahminlere göre yüzde 7-10’u işbirliği yaptı; bugüne dek deneyimlerini anlatan eski ajan çıkmadı, konu bir tabu olmayı sürdürüyor. Babası 2005’teki gayriresmî listede ihbarcı olarak ifşa edilen şair-politikacı oğlu tarihçi Domokos Szokolay, bu kez ifşanın “kamusal aşağılanmaya dönüşmemesini” umduğunu söyledi: “Aile geçmişiyle yüzleşmek korkutucu, hatta acı verici olabilir. Ama öğrenmek her zaman daha iyi.”