Hollanda'da demans teşhisli eşiyle birlikte 'duo-ötanazi'yi seçen Jan ve Els'in tek oğlu Bas, BBC'ye iki yıl sonrasını anlattı: 'İkisini aynı anda kaybetmek çok sarsıcıydı.' RTE verisine göre 2024'te 108 kişi — 54 çift — bu yolu seçti.
2024 Haziran’ının bir sabahında Bas, Hollanda’nın kuzeyindeki bir marinada park edilmiş aile karavanının yanına arabayla yanaştı. Annesi Els ve babası Jan, evliliklerinin büyük bölümünü su üstünde geçirmişti; 70’lerinde artık ev teknesini yönetemiyorlardı. O sabah Bas onları son kez bir yere götürüyordu: Varış noktası yerel bakımeviydi ve Jan ile Els orada, Hollanda’da ‘duo-ötanazi’ olarak bilinen uygulamayla, saat 10:30’da doktorlar tarafından ölümcül ilaç verilerek birlikte hayatına son verecekti.
BBC’ye konuşan Bas, o yolculuğu ve sonrasını anlattı. Babası Jan, yıllarca Hollanda iç suyollarında yük taşımanın mirası olan sürekli ağrıyla yaşıyordu; annesi Els’e demans teşhisi konmuştu. Ötanazi konusunda kararlı olan annesiydi — annesi yaşamayı çok severdi, ’80 hatta 90 yaşına kadar girmek isterdim’ derdi — ama ötanaziden on yıldan uzun süredir bahseden babasıydı. Yolculukta babası ‘Doğru şeyi mi yapıyoruz?’ diye sorduğunda Bas şaşırmıştı. Babası sakinleşince Friesland’ın çayırları ve kanalları arasında müzik dinleyerek sustular.
Bas aylar önce anne-babasını ölümü geciktirmeye çalışmıştı; kararlarını desteklerken ikna çabası da onun duygusal yükünü büyüttü. Bakımevinde son anlarında ebeveynlerinin yakınlığına tanık oldu: ‘Hayatımda belki üç-dört kez el ele yürüdüklerini görmüştüm. Şimdi orada yatıyorlardı, el ele. Bu bana gerçekten iyi bir his verdi — bunu gerçekten birlikte yapıyorlar.’ Nefesleri durduktan sonraki ilk yarım saat ‘olup biten sıradan bir şey’di; sonra durumun farkına varmak ‘tahayyül edilemez bir duyguydu.’
Yas Bas’i bakımevinde yakaladı. Kardeşi yoktu: ‘Yas tutmak çok, çok derin bir şey ve kardeşim yoktu — kendimi gerçekten yalnız hissettim. Sanki bacaklarım kesildi.’ Yas fiziksel de oldu: Dört-beş hafta mide bulantısı geçirdi, bedeni ağrıdı. Bugün net konuşuyor: ‘Bunu başkalarına gerçekten önermem; belki de bu zor bir sonuç. Annem-babam için belki en iyi seçenekti ama ikisini aynı anda kaybetmek çok, çok sarsıcıydı.’
Hollanda’da ötanazi yasal. Bölgesel Ötanazi İnceleme Komiteleri’nin (RTE) verisine göre 2024’te 9.958 kişi ötanaziyle öldü; 427’si demans hastasıydı (altısında ileri evre demans), 108 kişi ise duo-ötanazi seçti — 54 çift. Erasmus Tıp Merkezi’nden geriatri uzmanı ve etikçi Dr Rozemarijn van Bruchem, demans hastalarının ‘karar verebilme kapasitesi’ penceresinde yaşadığı kaygıyı anlatıyor: ‘Şu an o gücüm var ama şimdi henüz erken; belki gelecek ay çok geç. Bu süreci hangi noktada başlatmam gerektiğine nasıl karar veririm?’
Els ile Jan, kararlarının oğullarına yükünü biliyorlardı. Bas süreçteki tüm doktor görüşmelerine katıldı, aile açıkça konuştu. Son pazartesi randevusundan iki gün önce Bas, karavanda gece geç saatte sekiz sayfalık bir mektup okudu: Ortak hayatları ve teşekkürler yazılıydı. Nadir sevgi gösteren babası Jan, o gece oğlunu kucakladı. ‘Her şey söylenmişti’ diyor Bas. ‘Belki de en iyi anlardan biriydi.’