Bebekken doğadan alınıp ailesi öldürülen Jojo, on yılı aşkın süredir Gabon'daki bir kurtarma merkezinde tek başına yaşıyor. Bilim insanları termal kamera görüntülerinde kronik stres belirtileri saptadı.
2015 yılında, Jojo adlı genç bir erkek goril, hayatında ilk kez çimenlere adım attı. O ana dek Gabon’daki özel bir hayvanat bahçesinin minicik bir kafesinde tutulan 11 yaşındaki maymun, daha bebekken doğadan alınmıştı; ailesi de onu kaçıran kaçak avcılar tarafından öldürülmüştü. On yıldan uzun bir süre sonra Jojo bir kurtarma merkezine yerleşti — ama hâlâ yalnız yaşıyor. Aileden koparıldığı günden beri ne ailesi ne de tek bir goril arkadaşı oldu.
Gabon’daki Lekedi Vakfı’ndaki bakıcıları Jojo’ya — belki kurtarılmış ya da hayvanat bahçesinde doğmuş başka bir goril — eşlik edebilecek, bağ kurabileceği bir yoldaş arıyor. Ama ona arkadaş bulup hayatına sokmak hiç kolay değil. Jojo’yu büyük maymun psikolojisi ve kurtarılan hayvanların travmadan kurtulmasına yönelik araştırmanın parçası olarak inceleyen Sussex Üniversitesi’nden Prof. Gillian Forrester, ‘Büyük maymunlarda gördüğüm en uç yalnızlık vakası muhtemelen bu’ diyor.
Baş bakıcı Maxe Anaclet Makaba, Jojo’nun ‘insan etkileşimi özlediğinin’ açık olduğunu söylüyor: ‘Bizimle etkileşmek için ödüllerce yaprak toplayıp bize uzatacak kadar çaba harcıyor.’ Merkezi yöneten Éric Willaume, tanıdığı kadınlar bölmesinden ayrılırken, erkek gorillerin doğada dişileri çağırmak için kullandığı sesleri çıkardığını anlatıyor: ‘Kesinlikle yalnız hissediyor.’ Jojo, 2000-2023 arasında Pan African Sanctuary Alliance verisine göre küresel maymun ticaretinde alınıp satıldığı tahmin edilen 6 binden fazla Afrika primatıtan biri. Uzmanlar, Jojo gibi çok genç yaşta grubundan alınan bebek büyük maymunların travmatize kaldığı görüşünde. Aspinall Vakfı’ndan korumacı Tony King, ‘Ailelerinin öldürüldüğünü anlayacak yaşta iseler yaşamak isteklerini yitiriyorlar. Gözlerindeki ışık sönüyor’ diyor.
Forrester, Jojo’nun yüzünü termal kamerayla filme alarak kaygı ve travmayı inceliyor: Stres altında her primatte göz ve kulaklara kan akışı artarken burun geçici olarak soğuyor. Jojo’da bu ‘burun dalışı’ toparlanmıyor — kronik stres tepkisinin işareti. ‘Bir başkasıyla hayatını paylaşmak onun için çok iyileştirici olur’ diyor. Grace Center’dan Dr. Katie Fawcett’e göre doğaya salınma — bakıcıların Jojo için nihai hedefi — düşünülse bile sosyal ilişki kurmak ‘esas’. Zürih Üniversitesi’nden Dr. Robin Morrison, dağ gorillerinde dişilerin tanıdıkları dişileri yıllar sonra bile aradığını gösteren yeni bir çalışmaya imza attı; goril sosyal hayatının büyük kısmı ‘sadece sessizce birlikte oturmak’. Jojo’ya bu fırsat hiç verilmedi.
Peki ya sonra? Bir hayvanın akrediteli bir hayvanat bahçesinden taşınması uluslararası bir komitenin kararı; genetik, sağlık, kişilik ve uyum gözetiliyor. Tanıştırma çok dikkatli yapılacak — belki görmeden önce birbirlerinin kokusunu taşıyan bir nesne verilecek. Forrester bir dizi hayvanat bahçiyle görüştü ama görüşmeler sonuçsuz kaldı: ‘Bu tür transferler için net süreçler yok.’ Esas sorun, esaretteki gorillerin sınırlar ötesi taşınmasına ilişkin kuralların üreme programları için tasarlanmış olması; doğaya yeniden kazandırma ya da yoldaş bulma için değil. Muhtemelen 20’lerindeki Jojo artık olgunlaştığı için King’e göre başka gorillerle bağ kurması için geç bile olabilir: ‘Bulunduğu yerde kalması en iyisi’ diyor ve ekliyor: Tanıştırma, ironik biçimde, ona daha fazla stres kaynağı olabilir. Morrison’a göre de erişkin erkek gorillerin yaklaşık üçte biri doğada da yalnız yaşıyor.