AGOA programından çıkarılma 1 Ocak 2027'de yürürlüğe girecek. Ruanda için insan hakları ve M23 endişeleri, Güney Afrika için yolsuzluk gerekçe gösterildi; en büyük yararlanıcı Güney Afrika'nın 1,7 milyar dolarlık gümrüksüz ihracatı risk altında.
ABD Başkanı Donald Trump, Güney Afrika ve Ruanda’yı 1 Ocak 2027’den geçerli olmak üzere tercihli ticaret programından çıkarma niyetini Kongre’ye bildirdi. Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası (AGOA), uygun Afrika ülkelerine binlerce ürünü ABD’ye gümrüksüz ihraç imkânı tanıyor.
ABD Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer yaptığı yazılı açıklamada, yıllık incelemede her iki ülkenin programın uygunluk koşullarıyla bağdaşmayan uygulamalar içinde bulunduğunun saptandığını belirtti; iki ülkeye kararın ayrıca doğrudan bildirildiğini söyledi.
Trump yönetimi gerekçe olarak ABD ticaretine ve yatırımlarına yönelik engellerin yanı sıra bölgedeki ABD ulusal güvenliği ve dış politika çıkarlarını tehdit eden uygulamaları gösterdi. Ruanda özelinde Washington ayrıca insan hakları, siyasi çoğulculuk, hukukun üstünlüğü ve işçi hakları konularındaki endişelerini dile getirdi. Güney Afrika için ise ek gerekçe olarak yolsuzluk öne çıkarıldı.
Karar, Ruanda Savunma Bakanlığı’nın doğu Kongo Demokratik Cumhuriyeti’ndeki silahlı ayaklanmadaki rolü iddiasıyla ABD Hazinesi tarafından yaptırıma tabi tutulmasının ardından yaklaşık bir hafta sonra geldi. Hazine, Ruanda savunma bakanlığının bölgede M23 isyancılarının yanında savaşmak için binlerce asker yönettiğini, silah, ekipman, lojistik ve eğitim sağladığını açıklamıştı.
AGOA, 2000’de yürürlüğe girdi ve 26 yıldır Sahra-altı Afrika ülkelerine 1.800’den fazla ürün için gümrüksüz erişim sağlıyor. Program bu yıl Trump tarafından 2028 sonuna kadar uzatılmıştı; ancak uzatma hiçbir ülkeye statü garantisi vermiyordu.
Güney Afrika programın en büyük yararlanıcısı konumunda: 2025’te otomobil parçaları, narenciye ve şarap gibi ürünlerle AGOA kapsamında 1,7 milyar dolarlık ihracat yapıldı; bu, tüm AGOA ihracatının yüzde 54’üne denk geliyor. Ülkenin tarım ve imalat sektörlerinde binlerce işin risk altında olduğu belirtiliyor.
Güney Afrika Ticaret Bakanlığı geçen hafta karara hazır olduklarını belirterek AGOA ihracatının ABD’ye toplam ihracatın yalnızca yaklaşık yüzde 10’unu, küresel ihracatın ise yüzde 1’ini oluşturduğunu vurguladı: “AGOA Güney Afrika için önemli kalıyor ama iki ülke arasındaki ekonomik ilişkinin bütünü değil.” Cumhurbaşkanı Cyril Ramaphosa da son haftalarda, Çin gibi ortaklarla yeni pazarlar ve ticaret anlaşmaları arayarak AGOA dışında bırakılmaya hazırlanılması gerektiğini söylemişti.
İki ülkeyle Washington arasındaki ilişkiler zaten gergindi: Trump geçen yıl Beyaz Saray’da Ramaphosa ile görüşmesinde Güney Afrika’yı “beyaz soykırımı” yapmakla suçlamış ve Afrikanerler için ABD’ye mülteci yolu açmıştı. ABD’nin Güney Afrika Büyükelçisi Leo Brent Bozell III, “Güney Afrika hükûmetinin ABD’nin gerçek endişelerini reddetmesinin öngörülebilir ve önlenebilir sonucu” diye yazdı.