Guardian'ın 'Doğru mu ki...' köşesi, kuşaklardır süren labada yaprağı halk ilacını mercek altına aldı: Imperial College profesörüne göre etki bitkiye özgü değil, büyük olasılıkla plasebo. Dokuz kişilik karşılaştırmada labada ile marul arasında fark çıkmadı.
Isırgan otuna çarpan hemen herkese aynı öğüt verilmiştir: Hemen yakında yetişen labada (dock) yaprağını bul, sokulan yere sür. Geniş yeşil yaprakları ısırganların yanı başında büyüyen labada, kuşaklar boyunca kullanıla gelen bu halk ilacının merkezinde. Peki gerçekten işe yarıyor mu? Guardian’ın ‘Doğru mu ki…’ köşesi soruyu Imperial College London profesörü, ‘Live Forever? Wellness, Yaşlanma ve Ölüm Üzerine Meraklı Bir Bilim İnsanının Rehberi’ kitabının yazarı John Tregoning’e sordu.
Cevap kısa: Muhtemelen hayır — en azından bu bitkiye özgü bir biçimde değil. Isırgana dokunduğunuzda bitkinin minik tüyleri deriyi deler ve histamin, asetilkolin ile serotonin karışımı kimyasalları salıverir; bunlar da yanma, kaşıntı ve kızarıklığı tetikler. Tregoning’e göre labada yaprağının özünde bu tepkiyi anlamlı biçimde hafifletebilecek, örneğin antihistaminik özellikli maddeler bulunması ‘belki mümkün ama muhtemelen değil’: Böyle bir etkiyi gösteren kanıt yok denecek kadar az.
Peki insanlar neden rahatladığını hissediyor? Köşe üç mekanizma sıralıyor. Birincisi, yaprağı deriye sürmek rakip bir duygu yaratıp ağrıyı geçici olarak ‘gölgede bırakabilir’. İkincisi, yaprak aramanın yarattığı dikkat odağı kayması: ‘Kısa ağrı patlaması, labada yaprağını ararken geçen sürede dindiyor’ diyor Tregoning. Üçüncüsü, yaprak özünün serinletici ve yatıştırıcı bir dokunuşu olabilir. Ama hiçbiri labadaya özgü değil — başka yapraklar da aynı işi görebilir.
Bunu test eden küçük bir çalışma da var: Dokuz tıp öğrencisiyle yapılan karşılaştırmada labada yaprakları ile marul yaprakları ısırgan sokmasına karşı denendi ve iki grup arasında anlamlı bir fark bulunmadı. Tregoning’in teşhisi net: Algılanan fayda büyük olasılıkla plasebo etkisi. Köşenin başlığındaki ipucu da aslında cevabın içinde: ‘Sürmek kesinlikle yardımcı olur’ — ama yardımcı olan süreklendirici hareket ve serin dokunuş, yaprağın botanik kimliği değil. Yani yaz gezintisinde ısırgana yakalanırsanız labada aramak zarar vermez; ancak bilimsel açıdan buzdolabından çıkan bir marul yaprağı da aynı işi görür. Halk ilaçlarının çoğu zaman gerçek bir etkiyle değil, alışkanlığın ve inancın gücüyle ayakta kaldığının güzel bir örneği: Acı kısa sürer, yaprak arayan için ise her şeyden önce bir oyalanma, sonra da serin bir tesellidir.