Guardian yazarı Tiffany Watt Smith, bir daha görüşülmeyecek yabancılara kurulan kısa dostlukların değerini anlattı. Aristoteles'in ömür boyu dostluk hiyerarşisi yerine her bağın kendine özgü değeri savunuluyor.
Rusçada ‘poputchik’, bir yolculukta tanıştığınız ve bir daha asla görüşmeyeceğinizi bildiğiniz için her şeyinizi itiraf ettiğiniz yabancı demek. Guardian’da ‘Büyük fikir’ köşesinde yazan ve ‘Bad Friend’ kitabının yazarı Tiffany Watt Smith, bu kavramdan yola çıkarak kısa ömürlü dostlukların gücünü anlatıyor: Yabancılara içimizi dökebilmek fikri Rus kültürüne derinden işlemiş durumda. Tolstoy’un Kreutzer Sonatı’nda Pozdnışev, tren penceresinden titreyen camlar ve hipnotik bir bulanıklıkla geçen bozkır eşliğinde evlilik, ihanet ve cinayet hikâyesini anlatır; Venedikt Yerofeyev’in 1970’ler romanında emekli bir kablo montörü trene atlayıp siyaset, toplum, aşk ve tabii votka üzerine görkemli bir monolog açar. Bir Rus arkadaşının espriyle dediği gibi, bu ‘Sovyet tarzı terapidir’.
Kulaklıkların ve ekranların çoğalması yabancılarla konuşmayı neredeyse radikal bir eylem hâline getirse de çoğumuzun kendi poputchik hikâyesi vardır. Yazar, Toronto’ya uzun uçuşunda bir grup heyecanlı gencin arasına oturur; sabahın dördünde, herkes hafifçe horlarken yanındaki gençle fısıltılı bir sohbete dalar. Genç, Kanada’nın buzlu kıyılarında eğitim gören Kraliyet Deniz Kuvvetleri denizaltı personelidir: Aylarca uzakta olmak bağlantı kurmayı zorlaştırdığı için kız arkadaşı özlemi ve vermesi gereken konuşma kaygısı gibi çekinerek itiraflarda bulunur; yazar da kariyer değişikliği korkularını paylaşır. Sonra ışıklar yanar, kabin kıpırdar ve herkes kendi dünyasına geri erir. ‘Paylaşılan kırılganlığın silahsız bırakan, genişletici bir ânıydı.’
Yazarın asıl hedefi, MÖ 4. yüzyılda Aristoteles’in kurduğu ve bugün hâlâ bizi yöneten dostluk hiyerarşisi: Zirvede ömür boyu ‘kusursuz dostluk’, dipte vakit geçirmek veya karşılıklı yardım için kurulan pratik ittifaklar. Aristoteles’e göre bu ikincil dostluklar ‘atılabilir’ oldukları için değersizdir: ‘Dostluğun motivasyonu çözüldüğünde dostluk da ortadan kalkar.’ Oysa yazar, romantik ilişkileri, komşuları, uzun ve kısa ömürlü dostlukları sıralamaya sokmamayı öneren ‘ilişki anarşisti’ kavramına dikkat çekiyor: Her bağın kendine özgü değerini ve niteliklerini görmeye davet ediyoruz.
Kanıtlar, en görünüşte önemsiz yabancı bağlantısından bile önemli yararlar çıktığını gösteriyor: Hava durumundan yapılan küçük sohbet bile aidiyet ve bağlantı hissini artırıyor — araştırmacılara göre önemli olan içerikten çok biçimin kendisi. Yakın dostu bize her şeyi anlatabilmemiz ayırt ettiği kadar, çoğu zaman yabancılara da güvenle içimizi dökebiliyoruz; çünkü onlar bizi yargılama veya sorularla boğma ihtimali daha düşük. Shoji Morimoto 2023 anı kitabında şöyle yazıyor: ‘Tanımadığımız insanlarla konuşulabilecek çok önemli şeyler var. Tartışmanın derinliği ile ilişkinin derinliği her zaman el ele yürümez.’ Özellikle 1990’larda trans bireyler, yalnızca takma adlarla tanıştıkları ve çoğu uyarısız kaybolan internet sohbet odalarında yine de son derece anlamlı geçici dostluklar kurdular.
Çevrimiçi mekânlar can simidi olsa da gerçek dünya karşılaşmalarından önemli yönlerden farklı: Duygusal bağlantının büyük kısmı bilinçdışı biçimde — ses tonu, ritim, jest, hatta koku aracılığıyla — kurulur; üstelik gerçek dünyada işler ters gittiğinde (ki mutlaka gider) oturum kapatıp çıkamazsınız. Pazarlık etmeyi, tuhaflığa ve zorluğa katlanmayı, kibarca yön değiştirmeyi ya da geri çekilmeyi öğrenmek gerekir. Yazar, bu sosyal kasları tamamen ihmâl edersek köreltiklerini hatırlatıp şöyle bitiriyor: Toronto uçağındaki gencin adını hatırlamıyor; ama o sohbetin kendisini nasıl hissettirdiğini tam olarak hatırlıyor — bağlantılı, meraklı, rahatlamış. ‘Ama hepsinden çok, başkalarının olağanüstü yaşamları karşısında hayranlık duymuş.'”