Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Euclid teleskobu, görevinin ilk büyük veri paketini yayımladı: 13 aylık gözlemi kapsayan ve 1,7 milyon gigabayt bilgi içeren pakette 900 milyondan fazla galaksi, 60 milyon kuazar adayı ve 160 milyondan fazla kaynağın spektrumu yer alıyor. Gök yüzünde 9 bin 500 dolunaylık alana yayılan veri seti, evrenin şimdiye kadarki en büyük üç boyutlu haritasının temel taşı konumunda. En çarpıcı bulgu ise kütleçekimsel mercek adayları: tespit edilen yaklaşık 15 bin 'güçlü lens', son yarım yüzyılda keşfedilenlerin toplamından daha fazla. Bilim insanları bu verileri, evrenin yüzde 95'ini oluşturan karanlık madde ve karanlık enerjinin doğasını çözmek için kullanacak. Bugünkü paketin Euclid'in tarayacağı toplam gökyüzünün yalnızca yüzde 14'ünü kapsadığı, tam haritanın 2031'de tamamlanması bekleniyor.
Evreni haritalama yarışında çığır açan bir duyuru geldi: Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) Euclid uzay teleskobu, görevinin ilk büyük veri yayımını gerçekleştirdi. ‘DR1-Foundation’ adlı paket, teleskopun 2023 ortasındaki fırlatılışından bu yana ilk kapsamlı veri seti olma özelliği taşıyor.
Rakamlar ölçeği anlatıyor: 13 aylık gözlemi birleştiren paket, 1 milyardan fazla kozmik nesnenin ışığını içeriyor ve gökyüzünde 9 bin 500 dolunaylık bir alana denk geliyor. Toplam veri hacmi 1,7 milyon gigabayt — yani 1,7 petabayt.
Kataloğun merkezinde 900 milyonu aşan galaksi var; ayrıca 60 milyondan fazla kuazar adayı — galaksilerin süper kütleli karadeliklerle beslenen parlak çekirdekleri — ve 160 milyondan fazla kaynağın tayfı listeleniyor.
Bilim insanlarının en çok heyecanlandığı bulgu ise kütleçekimsel mercekler: uzak galaksilerin ışığı önündeki bir galaksinin kütleçekimiyle bükülüp çarpıtılması anlamına gelen ‘güçlü lens’ adaylarının sayısı yaklaşık 15 bin. Bu, son 50 yılda keşfedilen tüm güçlü lenslerin toplamından daha fazla — ve her biri doğal bir tartı gibi çalışarak galaksilerin görünmez karanlık maddesini ‘tartmaya’ yarıyor.
ESA Bilim Direktörü Carole Mundell yayımı ‘güzeli resimlerden çok daha fazlası; evreni çalışmamızda bilimsel bir dönüm noktası’ olarak niteledi ve bunun ‘türünün en büyük uzay tabanlı gökyüzü taraması’ olduğunu vurguladı.
Euclid’in nihai hedefi, gökyüzünün üçte birini kapsayan ve 10 milyar yıllık kozmik tarihi içeren en büyük üç boyutlu evren atlasını oluşturmak. Bunun için galaksilerin yalnızca görüntüsünü değil, tayflarını ‘gökkuşağına’ ayırarak uzaklıklarını da ölçüyor — böylece her galaksi evrenin üç boyutlu dokusu olan kozmik ağ içine yerleştirilebiliyor.
Bu haritanın sırrı çözmek istediği şey ise evrenin görünmeyen yüzü: kozmosun yaklaşık yüzde 5’i yıldızlar, gezegenler ve gaz gibi bildiğimiz maddeyken, yaklaşık yüzde 27’si karanlık madde, yüzde 68’i ise evrenin hızlanan genişlemesinden sorumlu tutulan karanlık enerji. Euclid projesi bilim insanı Valeria Pettorino, kozmik ağın yapısının ve değişim hızının doğrudan bu iki gizemli bileşenin özelliklerine bağlı olduğunu vurguluyor.
Veri paketinde Horologium süperkümesi ve Messier 81 galaksi grubunun üyeleri gibi nefes kesen görüntüler de yer alıyor. Portsmouth Üniversitesi’nden Natalie Lines, Euclid’in yer teleskoplarının genişliğini ve Hubble ile James Webb’in keskinliğini aynı anda sunduğunu, küçük ve nadir nesneleri — güçlü lensler gibi — bulmak için bunun kritik olduğunu belirtiyor.
Yolun başında olduğumuzu da hatırlatan bir not var: bugünkü veri, Euclid’in altı yılda tarayacağı gökyüzünün yalnızca yüzde 14’ünü kapsıyor. Tam sürüm olan DR1’in 2027 ortasında, karanlık madde ve karanlık enerjiyle ilgili ilk sonuçlarla birlikte gelmesi; nihai atlasın ise 2031’de tamamlanması bekleniyor.