Sosyal medyada milyonlarca izlenme alan ‘ferritin yüzü’ videoları, demir eksikliğinin yüzden teşhis edilebileceği izlenimi yaratıyor. Hekimler ise tek başına görünüme dayanarak tanı konulamayacağı, kesin yanıtın kan tahlilinde olduğu görüşünde.
‘Ferritin yüzün var mı?’ diye soran genç bir kadın, TikTok’taki videosunda koyu göz altları, soluk ten ve kırılgan saçları öncesi ve sonrası fotoğraflarıyla gösteriyor. İçerik üreticisi bu görünümleri demir değerlerine bağlıyor. Sosyal medyada milyonlarca izlenme alan bu tür paylaşımlar, vücutta demiri depolayan ferritin proteininin eksikliğinin yüzde iz bıraktığı iddiasını yaygınlaştırdı.
Kullanıcılar soluk ya da gri görünümlü cilt, koyu göz altları, kuru ve çatlamış dudaklar, saç dökülmesi ve zayıf tırnakları ‘ferritin yüzü’ belirtileri olarak sıralıyor. Ancak hekimler, yalnızca görünüme bakarak demir eksikliği tanısı konulamayacağı görüşünde.
İngiltere’de aile hekimliği yapan Dr. Aziza Sesay, ‘Ferritin yüzü tıbbi bir tanı değildir; ancak bize bir şeylerin yolunda gitmediğine dair ipucu olabilir’ diyor. Soluk cildin, saç dökülmesinin veya kırılgan tırnakların düşük demirle birlikte görülebileceğini ama başka hastalıkların da belirtisi olabileceğini belirtiyor.
Ferritin nedir ve neden önemli?
Ferritin düzeyi, vücudun demir depolarının ne kadar dolu olduğunu gösterir. Hemoglobin ise kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşıyan proteindir; hemoglobinin düşmesi kansızlık olarak bilinen duruma yol açar. Ancak demir depoları, kansızlık gelişmeden önce tükenmiş olabilir. Yani bir kişi hem kansız olmayabilir hem de demir eksikliği kaynaklı belirtiler yaşıyor olabilir.
Kan hastalıkları uzmanı Dr. Drew Provan, ‘Depolanmış demiriniz yok ama hemoglobinizi koruyorsunuz. Asıl kopukluk bu’ diyor. Başka bir kan hastalıkları uzmanı Dr. Sue Pavord ise demir eksikliğinin yaygın ve özellikle kadınlarda sıklıkla atlanan bir durum olduğunu vurguluyor. İngiliz Gastroenteroloji Derneği’nin rehberine göre ferritinin litrede 15 mikrogramın altı demir depolarının tükendiğini, 30’un altı ise düşük demir deposuna işaret ediyor.
Demir eksikliği gerçekten yüzü değiştirir mi?
İleri derecede kansız kişilerde solukluk görülebileceğini ve yorgunluğun koyu göz altlarına katkıda bulunabileceğini anlatan Provan, ‘Bir kişinin ferritin düzeyine yüzüne bakarak karar vermek imkânsız’ diyor. Görünüme dayalı bu işaretlerin öznel ve güvenilmez olduğunu savunuyor.
Dr. Sesay ayrıca koyu tenli kişilerde cilt rengi değişimlerinin daha zor fark edildiğine dikkat çekiyor. Yani sosyal medyada tarif edilen belirtileri yüzünde arayan biri, demir eksikliğini gözden kaçırabilir.
Farkındalık mı yanlış bilgi mi?
Hekimler için kişinin görünüşünden çok belirtiler ve kan tahlili yol gösterici. Kan testi yalnızca demir eksikliğini doğrulamak için değil, altta yatan nedeni ortaya koymak ve tedaviyi planlamak için de gerekiyor. Ağır adet kanamaları, diyette yetersiz demir, sindirim sisteminden kan kaybı ve bağırsaktan emilim bozukluğu demir eksikliğinin bilinen nedenleri arasında.
Demir eksikliğinde ağızdan demir takviyesi sık kullanılan tedavi. Pavord, demir tabletlerinin aç karnına, ideal olarak sabah ilk saatlerde alınmasını öneriyor; çünkü demir alımına yakın içilen çay ve kahvenin emilimi azalttığını belirtiyor. Et, kurubaklagiller, mercimek, yeşil yapraklı sebzeler ve demirle zenginleştirilmiş tahıllar da doğal demir kaynakları.
Uzmanlar, tanı almadan demir takviyesi kullanmanın zararlı olabileceğine ve kişinin kendi kendini tedavi etmesinin altta yatan bir sorunun araştırılmasını geciktirebileceğine dikkat çekiyor.
Sosyal medyanın iki ucu keskin bir kılıç olduğunu söyleyen Sesay, platformların insanları yardım aramaya teşvik edebildiğini ama kısa videolardan kendine tanı koymaya da yol açabildiğini vurguluyor. 2021’de çarpıntı, yorgunluk ve saç dökülmesi yaşayan, ilk testleri normal çıkan, sonraki bir testte ferritininin 12 mikrogram olduğu görülen 32 yaşındaki Lucy ise tedaviyle kendini ve görünüşünü konuşturması arasında ‘gece ile gündüz’ kadar fark olduğunu anlatıyor. Uzmanların ortak mesajı, görünüşten kendine tanı koymak değil, kendini iyi hissetmediğinde hekime danışmak ve kan tahlili yaptırmak.