İngiltere’deki Sheffield Üniversitesi araştırmacıları, British Museum’daki Likurg Kadehi’nin yeşilden kırmızıya dönen camının sırrını yeniden üretmeyi başardı. Çözüm, Roma cam ustalarının kaza eseri kullandığı altın ve gümüş nanoparçacıklarında gizli.
İngiltere’deki Sheffield Üniversitesi’nden bir ekip, British Museum’da korunan ve yaklaşık 1.600 yıllık olduğu tahmin edilen Likurg Kadehi’nin renk değiştiren camını ilk kez yeniden üretmeyi başardı. Üniversitenin Kimya, Malzeme ve Biyomalzeme Mühendisliği Okulu’nda çalışan ekip, yüzyıllardır uzmanları şaşırtan optik davranışı yalnızca küçük bir orijinal cam parçasından türetilen bir reçeteyle tekrarladı.
Likurg Kadehi, MS 4. yüzyıla ait, kafes biçimli işlenmiş bir Roma eseri. Kadehin en dikkat çekici özelliği çift renkli, yani dikroik bir camdan yapılmış olması: Yansıyan ışık altında yeşim yeşili görünen kadeh, arkadan ışıkla aydınlatıldığında yakut kırmızısına dönüyor. Bugüne kadar bu özellikle üretilmiş sağlam kalan tek örnek olduğu düşünülüyor.
Sırrın camın içinde saklı olduğu uzun zamandır biliniyordu. Araştırmacılar 1990’larda elektron mikroskobuyla camın yapısında gümüş ve altın içeren, insan saçından binlerce kat ince, yaklaşık 50 ila 100 nanometre boyutunda parçacıklar saptamıştı. Sheffield ekibi bu parçacıkları bir kum tanesinden bin kat küçük olarak tanımlıyor.
Ekipte yer alan Dr. Hollands, mekanizmayı şöyle anlattı: Camdan ışık geçirildiğinde altın ve gümüş parçacıkları mavi ve yeşil ışığı engelliyor, yalnızca kırmızı ve turuncu tonların geçmesine izin veriyor. Işık yüzeyden yansıdığında ise parçacıklar ışığı saçarak gözlenen mat yeşil rengi oluşturuyor.
Sürecin arkasında uzun bir deneme dönemi var. Proje yöneticisi Christina Metcalfe’in kadehi üniversitenin 2025’teki LightFest etkinliği için yeniden üretme meydan okumasıyla başlayan çalışmada Hollands, öncelikle önde gelen Roma camı uzmanlarından Caroline Jackson ile dönemin camı hakkında bilinenleri taradı ve modern malzemelerle benzer bir temel cam geliştirdi. Zorlu kısım, altın ve gümüşün doğru biçimde ve çok küçük miktarlarda cama girmesini sağlamaktı.
Araştırmacı farklı fırın türleri, başlangıç malzemeleri ve oksijen seviyeleriyle, hatta denemelerden birinde şeker ekleyerek deneyler yaptı. Camın 1.000 santigrat derecenin üzerinde ısıtılması ve soğuma sırasında altın ile gümüşün camın içindeki parçacıkların çevresinde minik kristaller oluşturması gerekiyordu. Sonunda Hollands, önden ışıkta mat yeşil görünen ve arkadan aydınlatıldığında kırmızıya dönen bir reçeteye ulaştı; tam da orijinal kadehin davrandığı gibi.
Bilimsel başarının yanı sıra projenin bir de sanat ayağı var. Netflix’in Blown Away yarışmasının ikinci sezonunu kazanan cam sanatçısı Elliot Walker, Sheffield’in eritme atölyesinde üretilen camla antik kadehe saygı duruşu niteliğinde çağdaş bir heykel hazırladı. Yapıt, 6 ila 15 Kasım 2026 tarihlerinde üniversitenin Festival of the Mind programında ilk kez görücüye çıkacak, ardından bukalemum özelliğini en iyi gösteren ışıklandırma altında Turner Cam Müzesi’nde kalıcı olarak sergilenecek.
University College London’dan arkeolojik malzemeler alanında emekli profesör Ian Freestone, yeşilden kırmızıya geçişin Roma ziyafet sofralarında üzümün olgunlaşmasına gönderme yapabileceğini öne sürüyor. Uzmanlara göre keşif, antik ustalığın modern malzeme bilimiyle yeniden kurulabileceğini göstermesi bakımından cam tarihi için de önemli bir eşik.