Rusya, ABD'nin 'referandum'u misyon adından çıkaran tasarısını veto etti; alternatif Rus tasarısı da 2 oyda kaldı. 31 Ekim'de mandası biten Minurso tasfiyeye girdi; Guterres yeni çatışma riskine dikkat çekerken Fas parlamentosu gelişmeyi 'diplomasinin zaferi' ilan etti.
BM Güvenlik Konseyi’nde Amerika Birleşik Devletleri ile Rusya arasındaki diplomatik karşılaşma, Batı Sahra’daki onlarca yıllık barış misyonunun sonunu getirdi: Konsey, Cuma günü BM Batı Sahra Halkı için Referandum Misyonu’nun (Minurso) görev süresini uzatamadı ve misyonun mandası Cumartesi gece sona erdi. Fas, gelişmeyi diplomasisinin zaferi olarak kutluyor.
ABD, misyonun adındaki “referandum” kelimesini kaldıracak ve Fas’ın özerklik önerisini müzakerelerin tek temeli hâline getirecek şekilde hazırladığı tasarı, Konsey’in 15 üyesinden 11’inin desteğini aldı; ancak Rusya tasarının Fas’a aşırı yararlı olduğu gerekçesiyle veto etti. Rusya’nın misyonu koşulsuz uzatan karşı tasarısı da yalnızca iki oy alarak reddedildi.
Birleşmiş Milletler, mandası 31 Ekim’de sona eren misyonun tasfiye dönemine girdiğini ve azaltılmış bir ekibin askeri teçhizat ile diğer varlıkların devrini denetlediğini açıkladı. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Sahra halkının kendi kaderini tayin hakkına saygı gösterilmesi gerektiğini vurgulayarak yeni çatışmaların riskine dikkat çekti.
Batı Sahra, Afrika’nın kuzeybatı kıyısında 1975’e kadar İspanyol kolonisiydi; önemli fosfat rezervleri ve Atlantik kıyısındaki değerli balıkçılık sahalarına sahip. İspanya’nın çekilme hazırlığı sırasında hem Fas hem Moritanya toprak üzerinde hak iddia etti; Uluslararası Adalet Divanı tarihi bağlılıklar bulsa da Sahra halkının kendi kaderini tayin hakkını geçersiz kılan bir egemenlik tespit etmedi. Kral II. Hasan’ın örgütlediği Yeşil Yürüyüş’te 6 Kasım 1975’te yaklaşık 350 bin Faslı sivil toprağa girdi; günler sonra imzalanan Madrid Anlaşmaları’yla idari kontrol Fas ve Moritanya’ya geçti. 1973’te kurulan bağımsızlık hareketi Polisario Cephesi anlaşmayı reddetti; Moritanya 1979’da iddiasından vazgeçti, Fas ile Polisario arasındaki savaş sürdü.
16 yıllık çatışmanın ardından taraflar 1991’de BM aracılığıyla ateşkese vardı; toprak, tarafları ayıran kum duvarıyla (berm) bölündü. Minurso ateşkesi denetlemek ve bölgenin geleceği için referandum düzenlemek üzere kuruldu; 1992’ye planlanan oylama, kimlerin oy kullanacağına dair anlaşmazlık nedeniyle hiç yapılamadı. Cephe 2020 Kasım’ında silahlı mücadeleye döndüğünü açıkladı. Uzun bir diplomatik kampanyanın ardından Güvenlik Konseyi 2025’te Fas’ın özerklik planını sorunun “en gerçekçi” çözümü olarak destekleyen kararı kabul etmişti.
Rusya’nın vetosu bu gidişatı kesintiye uğrattı. Fas Meclis Başkanı Ahmed Touizi Pazartesi günü parlamentonun ortak oturumunda Minurso’nun sona ermesini ülke diplomasisinin zaferi olarak selamlayarak, artık “anlaşmazlığı yönetmekten” Fas egemenliği altındaki özerklik planını uygulamaya ve bölgedeki kalkınma projelerine hız vermeye geçilmesi gerektiğini söyledi. Dışişleri Bakanı Naser Bourita ise misyonun gitmesinin ateşkesin sonu anlamına gelmediğini, Rabat’ın “güvenliği ve egemenliğine saygı” çerçevesinde ateşkese bağlı kaldığını belirtti. En az 10 Afrika ülkesi Fas’ı desteklemek için bölgede diplomatik temsilcilik açtı.
Endişe, misyonun ayrılmasının yeni bir savaşı tetiklemesi. Misyon askeri gelişmeleri izleyerek tırmanma riskini azaltıyordu. Yardım kuruluşu Oxfam, izleme ve gerilimi azaltma rolünün kaybolmasının istikrarı zayıflatıp siviller için ciddi sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulundu. Fas’ta Batı Sahra geniş kabul gören bir ulusal dava; diğer konularda sık bölünen siyasi partiler bu talep etrafında birleşiyor. Sosyal medyada kullanıcılar askerî üniformalı yapay zekâ görüntüleri paylaşarak toprak için savaşmaya hazır olduklerini ilan ediyor.