Harvard nörobilimcisi Baland Jalal'ın yeni kitabına göre insanların beşte biri uyku felci yaşamış: REM felci ile uyanıklığın karışması, göğüsteki 'varlık' ve kurtulma yolları bilimsel olarak açıklanıyor.
Gözlerin açık, bedenin taş. Odada bir varlık var, göğsünün üstüne çökmüş, nefesini kesiyor — ama kıpırdayamıyorsun. Guardian’ın aktardığına göre insanların beşte biri bu durum olan uyku felcini (uyku paralizisi) en az bir kez yaşamış. Harvard nörobilimcisi Baland Jalal kariyerini bu fenomene adamış durumda; yeni kitabı ‘The Phantom Mind’, uykunun sınır bölgelerini keşfederek zihnin nasıl çalıştığını daha derinden anlayabileceğimizi savunuyor.
Jalal’ın yolu kendisinin gençlikte yaşadığı bir atakla açılmış: ’18-19 yaşlarımda yatağımda yatarken bir hayalet beni öldürmeye çalıştı. Şok oldum.’ Ailesine söylese inanmayacaklarını bilen genç Jalal kararını vermiş: ‘Neler olduğunu çözmeliyim. Bu kanımca o kadar gerçek hissettiriyordu ki. Beyni çalışmaya karar verdim.’ Kahire’deki Amerikan Üniversitesi’nden burslarla başlayan yol California, Cambridge’deki doktora ve Harvard’a uzanmış.
Mekanizmanın örüntüsü şöyle: REM uykusunda, kendi güvenliğin için beyin sapı tarafından baştan aşağı felç olursun. Ara sıra beynin algı merkezi duyusal korteks, beynin geri kalanından önce uyanır — ve uyanıklık, rüya dünyasıyla karışır. Ne tam uyandığını ne tam uyuduğunu bilirsin; iki dünya arasındaki sınır bulanıklaşır. Göğüsteki varlık hissi ise sıkıntı içindeki beynin ‘bedenim neden tutuluyor’ sorusuna verdiği yanıttan doğar: Konuşamayan, kıpırdayamayan bir insanoğlunun zihni, potansiyel bir avcı ya da zarar vermek isteyen birine gider. Jalal’ın deyişiyle beyinlar hikâye anlatıcısıdır — eldeki bilgiye göre noktaları birleştirip bir öykü kurar.
Peki neden o kadar çok insan bir varlık görür? Jalal’ın ekibi, beden imgesiyle ilgili sistemlerin bozulduğunu düşünüyor: ‘Beden figürleri halüsinasyonu görme eğilimine girersin. Odada bir hayalet varmış gibi hissedersin.’ Bir anlamda hayalet, bedenini arayan beynin kendisidir. Bazen canavar yerine bir ‘ikiz’ belirir — Jalal’ın kendisinin de yaşadığı tür: ‘Sanki benliğim kaçırılıyordu; yukarıdaki mı gerçek ben, aşağıdaki mi diye kendimle konuşuyordum. Öznelik duygusu karışıyor.’ Korkunun dozu ise badem biçimli yapısıyla beynin korku merkezi amigdalanın ne kadar etkinleştiğine bağlı: Amigdalanın sesi açıksa korku yankılanır, figürler şeytani biçimlere dönüşür — duygusal durumumuz görsel algıları boyar.
Kaygı uyku felcini tetikleyip sıklaştırabiliyor; bazı vakalarda TSSB’yi bile tetiklediği görülüyor. Jalal’ın aktardığı 2004 çalışmasında, katılımcılar kendi en canavarca ataklarını anlatan ses kayıtlarını dinlerken kalp atışları hızlanmış, aşırı terleme görülmüş — tepkiler, kendi TSSB travmalarını dinleyenlerinkiyle karşılaştırılabilir düzeydeymiş. Nedeni ise halüsinojen maddelerin bağlandığı aynı reseptörler: Serotonin 2A reseptörleri o ‘ezici dehşet, korku ve korkunçluk’ hissinden sorumlu; aktive olunca beyin korkunun kaynağını arar ve bir hedefe tutunur — çok kötü bir serap gibi.
Peki çıkış var mı? Bazıları bir parmağı ya da ayak parmağını oynatarak ya da mırıldanarak — partnerin fark edip uyandırması için — ataktan sıyrılabiliyor. Ama Jalal bir uyarı ekliyor: Hareket etmeye çalıştıkça felç ‘intikam alır gibi’ geri dönebilir; göğüste, bacaklarda ve kollarda baskı ve kasılma hissiyle paniği büyütür. ‘Gerçek bir korku kokteyli.’ Kitabın asıl mesajı ise bu karanlık bölgenin zihni anlamanın bir kapısı olabileceği: Uyku felci, bilincin en özel katmanlarına — kendilik duygusuna, algıya ve korkunun fizyolojisine — giden nadir doğal pencerelerden biri.